خاتم از جمله هنرهاي سنتي يا دستي مي‌باشد كه در مشرق زمين رونق فراوان دارد.

خاتم: استفاده از قطعات مختلف كه به صورت مثلث فرم درآمده و كنار يكديگر قرار گيرند را خاتم گويند.

خاتم را به مشرق زمين نسبت داده‌اند ولي از گذشته‌ي آن اطلاعي در دست نيست. زيرا مواد اوليه آن چسب و چوب بوده و اين دو ماده در اثر مرور زمان از بين مي‌رود.

با اين همه در اماكني كه جنبه تقدس داشته و بخوبي از آن مراقبت شده از خاتم به خوبي مراقبت كرده‌اند از مشاهدات اين گونه برمي‌آيد كه اوج خاتم در دوران صفوي بوده كه مداركي از آن و نمونه‌هاي كاري آن هنوز هم موجود است. اما تاريخچه خاتم به قبل از صفوي نيز برمي‌گردد. در طول دوره‌ي زمانهاي مختلف و حمله‌ي اقوام مختلف اين ميراث باارزش از ايران خارج شده است كه در موزه‌هاي كشورهاي مختلف به چشم مي‌خورد و تاريخ 600 ساله را براي خاتم رقم زده است.

خاتم علاوه بر ايران در هند ـ ‌پاكستان ـ عراق ـ سوريه و فلسطين نيز وجود دارد. ولي به ظرافت خاتم ايران نيست. اما در ايران در شهرهاي مختلفي همچون اصفهان، شيراز، آباده و كاشان به چشم مي‌خورد كه هر يك از اين شهرها خاتم را به خود نسبت مي‌دهند.

 

 

مواد و مصالح خاتم

1ـ ‌چوب:‌ انواع چوبها را مي‌توان در خاتم‌سازي استفاده كرد اما اصولاً‌ چوب خاتم بايستي محكم،‌ رگه راست تار و همگن بافت باشد. كه چوبهاي فوفل ـ عناب ـ آبنوس ـ آزاد ـ‌ بقم ‌ـ نارنج ـ شمشاد و …

2ـ فلزات : از فلزات مختلفي كه داراي رنگهاي مختلف مي‌باشند در خاتم استفاده مي‌شود مثل: طلا، نقره، مس، برنز، برنج، آلومينيوم كه بايد به صورت مفتولي در آمده و مقطع آن 3 گوش باشد.

3ـ‌ استخوان:‌ معمولاً‌ از استخوان ساق پاي شتر يا اسب استفاده مي‌شود. در قديم الايام از عاج فيل نيز در خاتم استفاده مي‌شود كه الان ناياب و گران است. (تازه استخوان گاب را نيز به جاي عاج جا مي‌كنند)

4ـ ‌رنگ:‌ از رنگ نيز در خاتم براي رنگ كردن چوب و يا رنگ كردن استخوان استفاده مي‌شود اين رنگ از تركيب نشادر با براده‌ي مس و سركه تهيه مي‌شود (‌با وجود رنگهاي مختلف شيميايي از رنگهاي طبيعي كمتر استفاده مي‌شود.)

رنده:‌ رنده يكدست ـ ‌دو دست ـ پشت‌گيري

تنگهاي گوناگون: تنگ مثلث‌سابي، تنگ سيم‌سابي و تنگ پره‌سابي ـ تنگ پي‌سابي ـ تنگ تو گلويي‌سابي

اره : ‌اره برش خاتم ـ‌ اره مثلث‌بري ـ ‌اره سر قطع كن (براي برش گلهاي خاتم) و اره دسته‌ريز براي بريدن چوبهاي محكم و استخوان ـ اره دندانه درشت (براي برش چوبهاي نرم).

سوهان:‌ سه پهلو ـ ‌دو دم ـ ‌اره تيزكن ـ تخت نرم و زير ـ سوهان مشترك ـ‌ سوهان سائيدن سطح گاوپشت

پرگار:

گونيا:

چكش ـ گاز انبر ـ مغار ـ ‌پرس

مراحل ساخت خاتم:

1ـ‌ نحوه مثلثي كردن چوب: ‌اول چوب را به صورت شمسه يا طوره درمي‌آورند. طوره مكعب مستطيلي شكلي است كه ابعاد مقطع آن cm5 مي‌باشد. سپس طوره را به گوه‌اي اره مي‌كنند كه تبديل به لايه شود (در اين عمل توسط اره‌هاي برقي يا اره‌هاي نواري صورت مي‌گيرد. سپس بقل لايه به اندازه پخي مي‌رندند، سپس با اره مثلث بر از عرض به صورت اريب و مايل اقدام به بريدن لايه مي‌نمايند. بدين ترتيب قطعاتي با مقطع مثلثي بدست مي‌آيد.

 

 

 

 

تنگ مثلث‌سابي:

قطعاتي مثلثي كه از لايه تشكيل شده باشد و يا مفتولهاي بدست آمده كه داراي لبه‌هاي ناصاف باشند در تنگ مخصوصي به نام تنگ مثلث‌سابي قرار گرفته و توسط سوهان صاف شده، ساييده شده تا به صورت صاف و يكنواخت درآيد.

تهيه تنگ اصولاً توسط خود استاد كار خاتم، بسته به احتياج خود تهيه مي‌شود و به مرور زمان كه دستخوش تغييرات مي‌شود عمل اصلاح تنگ و يا تعويض تنگ صورت مي‌گيرد.

نحوه‌ي چيدن خاتم:

واحد اوليه خاتم، قطعاتي با مقطع مثلثي مي‌باشند، ‌در مرحله بعد، 2 طرف يك مفتول فلزي 3 مفتول چوبي چسبانده مي‌شود (يا بر عكس)‌ قطعات حاصل را با چسب به هم چسبانده، ‌دور مجموع حاصل را با نخ به هم مي‌بنديم تا قطعات به خوبي به هم بچسبند به مجموع حاصله پره گفته مي‌شود.

پره‌هاي خشك شده كه اگر به مقطع آن بنگريم يك مثلث در وسط و 3 مثلث در كنار وجود دارند، ‌در تنگ مخصوصي به نام تنگ پره‌سابي قرار گرفته و ساييده مي‌شود.

وقتي كه نخها باز شد و پره‌ها ساييده شد و كناره‌هاي پره ساييده شد 6 عدد از اين پره‌ها را كنار يكديگر قرار داده تا شش گل خاتم حاصل شود.

شش عدد پره‌اي كه چسب خورده و 6 گل خاتم را تشكيل مي‌دهد، ‌دوباره دور آن نخ پيچيده و مي‌گذارند تا خشك شود تا شش گل خاتم بدست آيد. شش گل خاتم نيز در تنگ مخصوص خود،‌ قرار گرفته و اطراف آنرا مي‌سابند.

در مرحله بعدي براي پركردن فضاي خالي اطراف ستاره از 2 عدد بقل 6 يا يك مثلث رنگي استفاده مي‌كنند تا گل خاتم بدست آيد.

با قرار دادن گلها كنار يكديگر، ‌لوز خاتم بدست مي‌آيد. مجموع لوزها به شكل متوازي‌الاضلاع درمي‌آيد. 2 عدد چوب مكمل خاتمها در 2 طرف اين متوازي‌الاضلاع قرار مي‌گيرد. اين چوبها به صورت ذوزنقه‌اي فرم مي‌باشد. دو سطح بالايي نيز قطعات چوبي قرار گرفته تا قامه‌ي خاتم حاصل شود.

لوز تشكيل شده را پس از قرار دادن چوبهاي مكمل و حاشيه قامه را تشكيل مي‌دهد. براي محكم شدن آنها، ‌قطعات ذكر شده در قامه را در زير دستگاه پرس (پرس سود دستي) قرار مي‌دهيم. تا محكم گردد.

قامه‌هايي كه از زير پرس خارج شده و يك دست نيز مي‌باشد، لبه‌هاي قامه را با سوهان پرداخت مي‌كند. كه به آن شمسه نيز مي‌گويند. سپس اين شمسه‌ها را از درازا به اندازه 2 ميليمتر 2 ميليمتر مي‌برند كه اصطاحاً به آن 2 زاويه مي‌گويند. در مرحله بعد به پشت و روي 2 زاويه 2 چوب به همان اندازه مي‌چسبانند، اين عمل را اصطلاحاً‌ آستر كردن مي‌نامند. علت آستركردن به دليل اين است كه در هنگام برش قطعات خاتم خرد نشود.

قطعات آستر شده را از وسط به 2 نيم تقسيم كرده، در اين حالت روي هر تكه در يكي از سطوح آن نقوش خاتم ديده مي‌شود. پشت هر تكه خاتم بدست آمده را توسط رنده مي‌رندند.

(رنده كردن آستر خاتم) در اين مرحله قطعات خاتم آماده بوده و مي‌توان آنرا روي سطوح دلخواه بچسبانيم. در صورتيكه قطعات داراي انعطاف نبوده و يا نياز باشد روي سطوح قوس‌دار چسبانده شوند، پشت آنها را با ره خط مي‌اندازند. (خاتم‌سازان اصطلاحاً‌ به آن گرفتن جان خاتم مي‌گويند. اگر احتياج باشد كه خاتم روي سطوح مقعر يا محدب شديد نصب شود، پس از خط انداختن پشت آن، خاتم را در تنگي مناسب كه براي سطح مورد نظر ساخته شده قرار داده و با چكش به آرامي بدان ضربه مي‌زنند. اين عمل به خرد كردن خاتم معروف است.

نصب خاتم

شئي كه قرار است خاتم روي آن قرار گيرد بايستي ابتدا آماده شود (زيرسازي) ‌سپس پشت خاتم را چسب زده و روي سطح كار مي‌چسبانند. هنگامي كه تمامي سطوح شئي مورد نظر با خاتم پوشيده شد، شروع به بتونه‌كاري نمي‌نمايند. بتونه خاتم از تركيب خاك استخوان و سرشيم تهيه مي‌شود. سپس با سوهانهاي مختلف سطح را صيقل مي‌دهند.

روغنكاري خاتم

جهت حفاظت از خاتم روي سطح آنرا با روغن جلا و يا سندلوي و يا پلي استر مي‌پوشانند. روغنهاي ذكر شده داراي دوام خوبي مي‌باشند، اما اين روغنها به مرور زمان از سطح كار مي‌پرند. به همين دليل امروزه سطوح خاتم را با پلي استر حفاظت مي‌كنند تا همانند يك لايه شيشه‌اي خاتم را در بر گرفته و در مقابل تغييرات جوي و هجوم عوامل مخرب بيولوژيكي و غيره حفظ نمايد. اصولاً‌ رنگ كردن سطح خاتم به 2 دليل صورت مي‌گيرد: 1ـ حفاظت خاتم 2ـ براق شدن آن